Czy E-book może „opowiedzieć obraz”? O audiodeskrypcji w świecie książek cyfrowych

E-booki kojarzą się przede wszystkim z tekstem - prostym, skalowalnym i dostępnym na wielu urządzeniach. Ale co w sytuacji, gdy książka zawiera elementy wizualne, istotne dla pełnego zrozumienia treści? Tu pojawić się może audiodeskrypcja, czyli technika słownego opisu obrazów, scen i wizualnych detali. Choć najczęściej stosowana jest w filmie, teatrze czy muzeach, coraz częściej stawia się pytanie: czy i jak mogłaby znaleźć swoje miejsce również w E-bookach?

 Audiodeskrypcja – co to jest

Audiodeskrypcja (ang. audio description, AD; niekiedy „opis audio”, „narracja opisowa”) to technika ułatwiająca dostępność treści wizualnych osobom niewidomym lub niedowidzącym. Polega na dodawaniu narracji, która opisuje istotne elementy wizualne - sceny, ustawienie akcji, wygląd postaci, mimikę, gesty, zmiany scenerii, napisy na ekranie - czyli wszystko to, czego nie da się przekazać tylko przez dialogi i dźwięki. Narracja ta jest wtryskiwana w naturalne pauzy między dialogami lub innymi ważnymi dźwiękami, tak aby nie kolidowała z główną ścieżką audio.

 Czy audiodeskrypcję można wykorzystać w E-bookach?

E-booki z definicji są formatem tekstowym, teoretycznie w pełni czytelnym dla osób niewidomych (np. za pomocą syntezatora mowy lub alfabetu Braille’a). Gdzie tu więc miejsce na audiodeskrypcję? Przede wszystkim tam, gdzie książka zawiera istotne elementy graficzne: ilustracje, zdjęcia, wykresy, mapy, okładki czy - w przypadku komiksów - całą warstwę obrazkową. Osoby niedowidzące często pomijają takie treści lub odbierają je w ograniczony sposób. W takich przypadkach audiodeskrypcja może uzupełnić tekst E-booka opisami obrazów, tak aby czytelnik niewidomy mógł „wyobrazić sobie” to, co widzący odbiorca widzi na ilustracji. Innymi słowy, pełni ona rolę odpowiednika tekstów alternatywnych (alt text) w publikacjach cyfrowych, ale podanych w formie atrakcyjnej narracji. Co ważne, z audiodeskrypcji w E-bookach skorzystają nie tylko osoby całkowicie niewidome. Również czytelnicy słabowidzący, dyslektycy czy osoby starsze mogą odnieść korzyść z dodatkowego opisu audio lub tekstowego. Taka ścieżka dźwiękowa lub opis może zapewnić bardziej immersyjne doświadczenie – coś na kształt słuchowiska lub audiobooka wzbogaconego o elementy niewystępujące w samej warstwie słownej książki. Audiodeskrypcja w E-booku staje się zatem pomostem między książką a audiobookiem, a przede wszystkim narzędziem dostępności.

 A jak wygląda to od strony technicznej?

E-booki z multimediami – pliki EPUB3 i inne obsługujące multimedia mogą zawierać audio, obrazy, a nawet synchronizowane elementy audio + tekst. W takim kontekście audiodyskrypcję można by zaimplementować jako:

- Opisy obrazów – alternatywny tekst (alt text) i bardziej rozwinięte opisy dla obrazów statycznych. To podstawowy element dostępności.

- Media osadzone w Ebooku – fragmenty audio lub wideo osadzone w E-booku mogą mieć ścieżkę opisu audio albo osobną warstwę opisu, jeśli format i czytnik to obsługują. - Audio-only E-booki — formaty audio z nawigacją i synchronizacją tekstu (np. EPUB3 z Media Overlays lub pliki zgodne z DAISY). Umożliwiają one dodanie warstwy opisów wizualnych — narrator w odpowiednich momentach opisuje ilustracje, wykresy czy inne elementy wizualne.

 Przykłady zastosowań audiodeskrypcji w E-bookach

Mimo że temat dopiero zyskuje na uwadze, można już znaleźć realne przykłady E-booków z audiodeskrypcją zarówno w Polsce, jak i na świecie. Przeważnie dotyczą one publikacji, w których obraz gra dużą rolę – jak komiksy czy książki dla dzieci.

Polska może poszczycić się pionierskimi projektami w tej dziedzinie. W 2022 roku ukazała się antologia „Gdzieś pod powierzchnią”, prawdopodobnie pierwszy w Polsce komiks z pełną audiodeskrypcją. Publikacja zawiera sześć krótkich komiksów z gatunku fantastyki, do których dodano narracyjne opisy każdej planszy. Projekt powstał w ramach inicjatywy Zapomniane Sny i był dostępny jako E-book charytatywny (tzw. charityware) do bezpłatnego pobrania.

Co ciekawe, antologia udostępniona została w dwóch formatach: PDF łączący oryginalne rysunki z tekstami audiodeskrypcji oraz ePub zawierający samą warstwę tekstową (opisy) jako wersję dla niewidomych. Za przygotowanie opisów odpowiadali specjalnie zaangażowani audiodeskryptorzy, a całość skonsultowano z ekspertami ds. dostępności.

Sukces tego eksperymentu zachęcił twórców do kontynuacji. W czerwcu 2025, dokładnie w dniu wejścia w życie Europejskiego Aktu Dostępności (EAA), wydano kolejną dostępną antologię pt. „Maszynerie”. Podobnie jak poprzedniczka, zawiera ona kilka krótkich komiksów science-fiction, które można czytać zarówno w tradycyjnej formie graficznej, jak i w formie „przekładu” obrazów na opis.

 Audio komiks za granicą

Warto zaznaczyć, że podobne pomysły kiełkowały także za granicą. Już w 2016 roku izraelski przedsiębiorca Guy Hasson uruchomił platformę Comics Empower - internetowy sklep z komiksami audio dla osób niewidomych. Hasson zauważył, że choć istnieją audiobooki powieści, to miłośnicy Marvela czy DC nie mieli swoich odpowiedników dostępnych bez wzroku. Comics Empower oferował oryginalne adaptacje audio-komiksów, w których lektor (często jeden aktor) czytał kwestie z dymków i szczegółowo opisywał rysunki, idąc kadr po kadrze, strona po stronie. Taka narracja różni się od superprodukcji dźwiękowych - zamiast wielu aktorów i efektów rodem z słuchowiska, tutaj skupiono się na wiernym oddaniu klimatu czytania komiksu samodzielnie. Jak wspomina Hasson, wielu odbiorców preferowało ten styl, bo przypominał „głos w głowie” czytelnika i zachowywał komiksowy charakter historii. Poza autorskimi produkcjami Comics Empower udostępniał także audio-komiksy innych firm, jak AudioComics czy GraphicAudio, które wcześniej próbowały swoich sił w tej niszy. Na rynku amerykańskim eksperymentowano również z jednorazowymi projektami. Marvel Comics – wydawca popularnych komiksów superbohaterskich – wypuścił w 2011 roku audio-adaptację pierwszego zeszytu serii Daredevil (. Co symboliczne, główny bohater tej serii jest niewidomy). Wersja dźwiękowa czytała dialogi i opisy na podstawie oryginalnego skryptu komiksu. Niestety, zabrakło w niej swobodnej audiodeskrypcji grafiki - narrator podawał to, co było zapisane w scenariuszu dla rysownika, przez co pomijano wiele niuansów rysunków. Doświadczenie to pokazało jednak wydawcom potencjał nowego medium. Obecnie trwają prace nad standaryzacją sposobu opisywania komiksów (ang. Comic Book Description) tak, by w przyszłości więcej obrazkowych historii mogło być udostępnianych w formie audio bez utraty charakteru wizualnego oryginału.

 Książki obrazkowe i literatura dla dzieci

Innym obszarem, gdzie audiodeskrypcja w e-bookach znajduje zastosowanie, są ilustrowane książki dla dzieci. Maluchy uczą się czytać często poprzez oglądanie kolorowych obrazków w książeczkach – co stanowi barierę dla dzieci niewidomych. Rodzice starają się opisywać ilustracje słowami, ale nie zawsze potrafią oddać ich treść w sposób ciekawy i zrozumiały dla dziecka. Z myślą o tym problemie powstała inicjatywa Imagination Videobooks. To amerykańska fundacja non-profit, która tworzy dostępne wersje cyfrowych książek obrazkowych: do oryginalnych ilustracji dodaje profesjonalnie nagrane narracje lektorskie oraz audiodeskrypcję opisującą, co znajduje się na obrazkach. Mało tego - materiały te zawierają również napisy i tłumaczenie na język migowy (ASL), tak aby także dzieci głuche mogły w pełni uczestniczyć w opowieści. Efektem końcowym jest coś pomiędzy e-bookiem a filmem animowanym: powstaje tzw. videobook, czyli książka czytana z udźwiękowieniem i opisami, często dostępna w formie nagrania wideo.Pomysłodawcą Imagination Videobooks jest lektor audiobooków Richard Rieman, który zauważył, że automatyczne syntezatory mowy czytające tekst to za mało, by zaciekawić najmłodszych odbiorców. „Dziś wszystko można odsłuchać komputerowym głosem na urządzeniu, ale my staramy się dać dzieciom prawdziwe słuchowisko i sprawić, by pokochały literaturę już w wieku 3-5 lat” - tłumaczy Rieman. Organizacja od 2020 roku zaadaptowała już ponad 100 książeczek (w tym klasyczne bajki pokroju Kubusia Puchatka), uzyskując zgody autorów na darmowe udostępnianie tych specjalnych wydań. Dostęp do nich jest bezpłatny.

Co istotne, videobooki Imagination Videobooks są promowane jako rozrywka dla wszystkich dzieci, nie tylko tych z niepełnosprawnościami. Dzięki temu włączają one maluchy niewidome w świat książek na równi z ich widzącymi rówieśnikami, a jednocześnie uwrażliwiają te widzące na potrzeby kolegów z dysfunkcjami.

 W świecie gdzie coraz popularniejsze stają się e-booki multimedialne (z osadzonymi filmami, animacjami czy podkładem dźwiękowym), dodanie ścieżki audiodeskrypcji jest naturalnym dopełnieniem zapewniającym pełną dostępność. Można wyobrazić sobie choćby powieść graficzną, w której oprócz tradycyjnych kadrów dostępny będzie opcjonalny komentarz audio opisujący tło fabuły czy wygląd postaci – coś na kształt „komentarza reżyserskiego” znanego z wydań DVD, ale służącego celom inkluzywnym. Na razie takie pomysły to melodia przyszłości, jednak ich realizacja staje się coraz bardziej prawdopodobna.

Dodanie warstwy audio do warstwy tekstowej, to jakościowy skok, który często bywa porównywany do przejścia od radia do telewizji – nagle dochodzi zupełnie nowy wymiar przekazu.

Reasumując, audiodeskrypcja w E-bookach to niszowy, ale bardzo obiecujący kierunek rozwoju książki cyfrowej. Ma potencjał stać się w przyszłości standardem dostępnych publikacji, a może i nową formą ekspresji. Kluczem będą tu rozwiązania techniczne (formaty, aplikacje) oraz chęć wydawców do inwestowania w dodatkową warstwę narracji. Jeśli te warunki zostaną spełnione, odpowiedź na pytanie „czy i jak wykorzystać audiodeskrypcję w e-bookach” będzie jednoznaczna: wykorzystać – kreatywnie i z korzyścią dla wszystkich czytelników.

 Bibliografia:

 https://blogokomiksach.pl/maszynerie-e-komiksy-dla-widzacych-i-niewidomych/

https://jps.library.utoronto.ca/

https://coloradoparent.com/imagination-videobooks/

https://www.fortima.pl/81-wydawnictwa/90-audiodeskrypcja-pierwsze-kroki

https://nativewriter.pl/audiodeskrypcja/

https://pzn.org.pl/pierwszy-komiks-z-audiodeskrypcja/

https://www.zapomnianesny.pl/gdzies-pod-powierzchnia/

https://www.altix.pl/pl/blog-o-dostepnosci/darmowy-komiks-z-audiodeskrypcja/

https://kb.daisy.org/publishing/docs/metadata/schema.org/accessibilityFeature/audioDescription.html

https://laist.com/shows/take-two/comics-empower-brings-comic-books-alive-for-the-blind

https://www.tsbvi.edu/tx-senseabilities/issues/fall-winter-2016/accessible-comics